Sağlık

Tükenmişlik Sendromu

Tükenmişlik duygusal, davranışsal ve fizikî kimi belirtilerle kendini gösterir. Tükenmişlik yaşayan birey kendini işine veremez, etrafındaki beşerlerle meseleler yaşamaya başlar, randımanı düşer, yaptığı hiçbir şeyden zevk almamaya başlar. Kendini yorgun, bitkin, bezmiş ve halsiz hisseder.

Tükenmişliğin çalışan üzerinde çok fazla tesiri vardır lakin her çalışan birey üzerinde tıpkı tesirleri yaratmadığı üzere tesirin şiddeti de farklı değişkenlere bağlı olabilmektedir ve bireyin sırf iş hayatını değil aile ve toplumsal hayatını da derinden sarsabilir. Bu sebeple iş hayatında tükenmişlik yaşayan bireye başta ailesi ve yakın etrafı tarafından olmak üzere gereken kıymet verilmeli, çok geç kalmadan tahliller üretilmeli ve uzman bireylerin dayanağı sağlanmalıdır.

İşyerindeki çalışma ortamı ve kurulan bağlantılar çalışanlar üzerinde baskı oluşturarak gerilime sebep olabilir. İş hayatında uzun mühlet gerilim altında kalan ve desteklenmeyen bireylerde tükenmişlik ortaya çıkabilir. Tükenmişlik, duygusal taleplerin ağır olduğu ortamlarda uzun vakit çalışmaktan kaynaklanan, fiziki yıpranma ve buna bağlı olarak işyerinde çalışanlara ve hayata karşı olumsuz tavırlar geliştirilmesi üzere belirtilerin eşlik ettiği bir durum olarak tanımlanır.Tükenmişlik epeyce yaygın rastlanan bir durumdur. Çalışan bireylerin %80’i iş hayatlarının bir noktasında tükenmişlik ile karşı karşıya kalabilmektedirler

Tükenmenin iş kaybından aile içi sorunlara, psikosomatik hastalıklardan, alkol-madde-sigara kullanımına ve yorgunluk hissi, uykusuzluk, başta ağrılar, duygusal çökmüşlük, çabuk öfkelenme hali, anksiyete, benlik saygısında azalma, tenkide çok hassasiyet ve alınganlık üzere duygusal sıkıntılara sıkça yol açtığı görülmektedir.

Tükenmişliğin boyutları aşağıda bulunan 3 başlıktaki üzere açıklanmaktadır.

Duygusal tükenme, kişinin çalıştığı iş dolayısı ile bireye çok yüklenilmesi ve kişinin tüketilmiş olma hisleri ve bitmiş duygusal kaynakların ve güç eksikliğinin hissedilmesi biçiminde tanımlanmıştır. Bu boyut kaynaklarda tükenmişliğin en kritik ve en belirleyici boyutu olarak belirtilmektedir. Duygusal tükenme tükenmişlik kavramının içsel boyutudur.

Duyarsızlaşma. Tükenmişlik kavramının kişilerarası boyutunu tabir eder. Duyarsızlaşan bireyler, çalışma arkadaşlarıyla fazla irtibat kurma uğraşına girmemeye ihtimam gösterir, kaba hareket ve tavırlar stantlar, umursamaz tutumlar geliştirirler. Bu durum bir açıdan bireylerin kendilerini, tükenme, hayal kırıklığından korunma ve yaşadıkları ruhsal gerginlikten şuurlu bir biçimde uzaklaştırabilmek için uyguladıkları bir savunma stratejisidir.

Düşük ferdî muvaffakiyet hissi.  Tükenmişliğin şahsî gelişme boyutunu temsil etmektedir Çalışan bireyin kendisini işinde başarısız ve yetersiz olarak görmesini söz etmektedir. Kendini başarısız olarak gören kişi bu durumda başarabileceği ya da gerçekleştirebileceği işleri yapamamaya ve kendini pasifleştirerek mesleksel davranımlardan kaçınmaya başlar. Tükenmişliğin bu boyutunda şahıslarda, iş nedeniyle karşılaşılan bireylere bağlı muvaffakiyet ve yeterlilik hislerinde besbelli bir azalma görülür.

Suçluluk duygusu, sevilmeme hissi ve başarısızlık, özsaygıyı azaltarak kişiyi depresyona sürükleyebilmektedir.

Tükenmişliğin Nedenleri

İçinde bulunulan şartlar, çalışma ortamı, kişinin fizikî ve ruhsal durumundaki farklılıklar tükenmişliğin sebepleri olarak ele alınabilir. Genel manada tükenmişliğe yol açan iki temel başlıklı neden kümesi vardır. Bunlardan birincisi çevresel nedenlerdir. Çalışılan işin niteliği, çalışma saati, işyerinin özellikleri, hizmet verilen kesim, iş yükü, iş tansiyonu, iş arkadaşlarının düşük dayanağı, gelecekte ilerleme fırsatlarının olmayışı/yetersizliği, örgütsel dayanağın azlığı, rol belirsizlikleri, ödüllendirme sisteminin olmaması, yönetici baskısı, yetersiz fiyat, idarenin takdir etmemesi, kararlara iştirakin olmaması ya da yetersiz olması, çalışanların ihtiyaçlarının tam manasıyla karşılanamaması, iş ortamındaki bağlantı, araç gereç yetersizliği, ailevi, ekonomik ve toplumsal etkenler olarak sıralanmaktadır. 

İkincisi ise kişisel nedenlerdir. Bütün insanların tükenmişlik yaşama mümkünlüğünün var olduğu kabul edilmekle bir arada, belli özellikteki bireylerin bu riski başkalarına oranla daha çok taşıdığı kabul edilmektedir. Yaş, evlilik, çocuk sahibi olma ve çocuk sayısı üzere nüfus özellikleri herkes için tükenmişliğe yol açabilecek doğal nedenler içerisinde sayılırken; işe çok bağımlı olma, ferdî beklentiler, motivasyon, performans, mesleksel doyum üzere özellikler, daha çok tükenmeye sebep olan ferdi nedenler ortasında sayılmaktadır.

Tükenmişliğin Evreleri

Tükenmişlik kavramı dört evre ile açıklanmıştır. Fakat tükenme bireyin bir evreden başkasına geçtiği kesikli ve keskin bir süreç değildir. Tükenme sürekliliği olan bir olgudur.

Tükenmişlik dört evrede gerçekleşir. Bunlardan birincisi şevk ve coşku evresidir. Kişinin bu evrede motivasyonu ve hevesi yüksektir. Başka evre olan durağanlaşmada beklentilerinin karşılığını bulamayan birey dinginleşmeye başlar. Üçüncü evre engellenme evresidir ve birey kendini engellenmiş sıkışmış hissetmektedir. Son evre ise artık başa çıkamayan tükenmiş birey yaşadıklarını ve etrafındakileri umursamamaya başlar bu da umursamamazlık evresidir.

Tükenmişliğin Belirtileri

Fizikî belirtiler. Tükenmişlik fiziki manada öncelikle hafif belirtiler olarak kendisini göstermektedir. Bu belirtiler; yorgunluk hali ve bitkinlik hissi, baş ağrısı, uyuşukluk, uykusuzluk olarak sıralanmaktadır. Tedbir alınmazsa devam eden süreçte; geçmeyen soğuk algınlıkları, enfeksiyonlara karşı dirençte azalma, zayıflama yahut şişmanlık, teneffüs zorluğu, genel ağrı ve sızılar, mide bağırsak rahatsızlıkları, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, kas gerilmeleri, kalp çarpıntısı ve deri hastalıkları oluşmaya başlayabilir.

Ruhsal belirtiler. Tükenmişlik yaşayan bireylerde görülebilecek başka belirtilere nazaran daha az barizdir. Bu belirtiler; engellenmişlik duygusu ve sonluluk, ruhsal kırılmaya açıklık, nedeni belgisiz huzursuzluk ve tedirginlik hissi, sabırsızlık, özgüvende düşme, etrafa karşı düşmanlık duygusu, güçsüzlük, güçte azalma, iş ile ilgili ümitsizliğe kapılma, başka insanları eleştirme, ilgisizlik, aile içi sorunlarda artış, tatminsizlik, hayata karşı negatif tavır ve davranışlar geliştirme, nezaket, hürmet ve arkadaşlık üzere olumlu hislerde azalma, kanılarda belirsizlik ve karmaşıklık, temelsiz kuşkular ve paranoya, depresyon, suçluluk hissi ve çaresizlik formunda sıralanabilir.

Davranışsal belirtiler. Fizikî ve ruhsal belirtilere oranla öbür beşerler tarafından daha kolay gözlenebilen tükenmişlik belirtileridir. Bu belirtiler unutkanlık, aile içi çatışmalar, konsantrasyon düşüklüğü, ani öfkelenme, hudut patlamaları, sık gelen ağlama krizleri, yalnızlık isteği, alınganlık ve takdir edilmediği kanısı, işi yavaşlatma, hırsızlık eğilimleri, işten kopma, işine karşı daima artan hoşnutsuzluk, hizmetin niteliğinde bozulma, hizmet verilen bireylere yanlışlı müdahaleler ve hizmet verilenlerin şikayetlerindeki artış, evrakta sahtecilik, düşük iş performansı, birlikte çalıştığı insanlara karşı alaycı ve suçlayıcı olma, iş tatminsizliği, yeni bir mesleksel eğitim alma eğilimi, işe geç gitme ve gitmemeler, örgütsel bağlılıkta azalma, hastalık kaynaklı sebeplerle işe gelmemelerde ve geç gelmelerde çoğalma, işten ayrılma ve öteki iş alanlarına geçme isteği halinde sıralanabilir.

Tükenmişlik sendromu birdenbire ortaya çıkan bir durum değildir, tam karşıtı yavaş ve sinsice gelişme gösteren bir belirtiler yumağıdır. Tükenmişlik belirtilerinin göz arkası edilmesi de onun ilerlemesine ve tahammül edilemez hale gelmesine sebep olmaktadır. Bu nedenle tükenmenin sürecinin belirtilerinin düzgün bir formda bilinmesi ve vaktinde teşhis edilerek gerekli tedbirlerin alınması çok kıymetlidir. 

Tükenmişlikle Başa Çıkma Yolları

Bireyin tükenmişlik içerisinde olduğunu anlamayışı durumun ilerlemesine ve sorunun ciddiyetinin artmasına sebep olabilir. Ferdi ve örgütsel olarak başa çıkma yolları vardır. Tükenmişlik içerisinde olan bireyin bu durumu erkenden fark etmesi ya da etrafındakiler tarafından fark edilmesi tahlili kolaylaştıracaktır. İş ortamında gerekli dayanak sağlanmalıdır. Birey kendine vakit ayırmalı; eğlenebileceği, başını dağıtabileceği etkinliklerde bulunmalıdır. Bu sayede tükenmişliğin tesiri azaltılabilmiş ya da yok edilmiş olacaktır. 

Tükenmişlik sendromu apansız ortaya çıkan bir durum değildir, tam zıddı yavaş ve sinsice gelişme gösteren bir belirtiler yumağıdır. Tükenmişlik belirtilerinin göz gerisi edilmesi de onun ilerlemesine ve tahammül edilemez hale gelmesine sebep olmaktadır. Bu nedenle tükenmenin sürecinin belirtilerinin âlâ bir biçimde bilinmesi ve vaktinde teşhis edilerek gerekli tedbirlerin alınması çok değerlidir. 

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu